….జస్టిస్ మదన్ బి. లోకూర్,
భారత సుప్రీంకోర్టు మాజీ న్యాయమూర్తి
మీపై జారీ చేసిన ప్రివెంటివ్ డిటెన్షన్ ఆర్డర్ను ప్రభుత్వం రద్దు చేసినందుకు సోనమ్ వాంగ్చుక్కు అభినందనలు.
సోనమ్ వాంగ్చుక్ విడుదల కోసం సుప్రీంకోర్టులో మీరు దాఖలు చేసిన హెబియస్ కార్పస్ పిటిషన్ను, అన్ని అడ్డంకులను ఎదుర్కొని పోరాడినందుకు గీతాంజలి ఆంగ్మోకు అభినందనలు. పట్టుదల కొన్నిసార్లు ఫలిస్తుందని అంటారు కదా. అయితే, సోనమ్ వాంగ్చుక్ న్యాయ బృందానికి ఇంకా అభినందనలు చెప్పలేము, ఎందుకంటే అతని స్వేచ్ఛ కోసం పోరాటం ఇంకా ముగియలేదు. నేను ఈ మాట చెప్పడానికి అనేక కారణాలు ఉన్నాయి.
నిర్బంధించే అధికారం, జాతీయ భద్రతా చట్టం (NSA) వంటి కఠినమైన చట్టాన్ని ఉపయోగించి మాత్రమే ప్రివెంటివ్ డిటెన్షన్ ఆర్డర్ను జారీ చేయగలదు. ఇటువంటి కఠినమైన చట్టాలను ఒక అనివార్యమైన చెడుగా అభివర్ణించారు. అందువల్ల, నిర్బంధించే అధికార సంస్థకు అలా చేసే అధికారం ఉంది కాబట్టి ప్రివెంటివ్ డిటెన్షన్ ఆర్డర్ను ఎన్నడూ జారీ చేయకూడదు. సమీప భవిష్యత్తులో ప్రజా శాంతి భద్రతల పరిస్థితి తలెత్తకుండా నివారించడానికి మాత్రమే దీనిని జారీ చేయాలి. లేకపోతే ప్రివెంటివ్ డిటెన్షన్ ఆర్డర్ అనేది తీవ్రమైన అధికార దుర్వినియోగం అవుతుంది. దీన్ని నివారించడానికి దాని పర్యవసానాలను ఎదుర్కోవలసి ఉంటుంది.
‘శిక్షాత్మక నిర్బంధం కాదు’
ప్రివెంటివ్ డిటెన్షన్ ఆర్డర్ అనేది చేసిన నేరానికి కాకుండా, ఒక నేరాన్ని నివారించడానికి జారీ అవుతుంది, అందుకే దీనిని “ప్రివెంటివ్ డిటెన్షన్” అంటారు, అంటే శిక్షాత్మక నిర్బంధం అని కాదు. ఒక వ్యక్తి ఎంత తీవ్రమైన నేరం చేశాడనే కారణంతో దీనిని జారీ చేయరు. ఎందుకంటే దేశ చట్టం ప్రకారం ఏ నేరపూరిత చర్య అయినా శిక్షార్హమైనదే; ‘చట్టబద్ధమైన పాలన’ అంటే ఇదే.
సోనమ్ వాంగ్చుక్పై జారీ చేసిన ఉత్తర్వులు లోపాలతో కూడివుందని అందుతున్న నివేదికలు వెల్లడిస్తున్నాయి. ముందుజాగ్రత్తగా నిర్బంధించిన వ్యక్తికి, తన నిర్బంధానికి వ్యతిరేకంగా వీలైనంత త్వరగా సమర్థవంతమైన విజ్ఞప్తి చేసుకునే ప్రాథమిక రాజ్యాంగ హక్కు ఉందని సుప్రీంకోర్టు రాజ్యాంగ ధర్మాసనం వెలువరించిన వరుస తీర్పుల ద్వారా స్పష్టంగా నిర్ధారించిన చట్టం. ఇక్కడ “సమర్థవంతమైన” అనే పదం చాలా కీలకం. దీనిని సాధ్యం చేయడానికి, నిర్బంధించే అధికారి వద్ద అందుబాటులో ఉన్న మొత్తం సమాచారాన్ని నిర్బంధితుడికి అందించాలి, తద్వారా అతను సమర్థవంతమైన విజ్ఞప్తిని చేసుకోగలడు. ఒకవేళ మొత్తం సమాచారాన్ని నిర్బంధితుడికి అందించకపోతే, ప్రాథమిక రాజ్యాంగ హక్కు ఉల్లంఘన కారణంగా ముందుజాగ్రత్త నిర్బంధ ఉత్తర్వును తక్షణమే రద్దు చేయవలసి ఉంటుంది. బహిరంగంగా అందుబాటులో ఉన్న సమాచారాన్ని బట్టి చూస్తే, నిర్బంధించే అధికారి ముందు ఉంచిన మొత్తం సమాచారాన్ని వాంగ్చుక్కు ఇవ్వలేదని స్పష్టమవుతోంది. అలాంటప్పుడు, అతను సమర్థవంతమైన విజ్ఞప్తిని చేసుకోలేకపోయాడు. అందువల్ల వాంగ్చుక్ ప్రాథమిక రాజ్యాంగ హక్కు నిరాకరించారని స్పష్టమవుతుంది. కేవలం ఈ ఒక్క కారణంపైనే ముందుజాగ్రత్త నిర్బంధ ఉత్తర్వును రద్దు చేసి, హెబియస్ కార్పస్ రిట్ జారీ చేయాలి.
నిర్బంధంలో ఉన్న వ్యక్తి విజ్ఞప్తి చేసిన తర్వాత, దానిని నిర్బంధ అధికారి త్వరితగతిన పరిశీలించాలని కూడా చట్టం నిర్దేశిస్తుంది. భారత రాజ్యాంగం ప్రకారం, నిర్బంధ అధికారి ఒక విజ్ఞప్తిని పరిశీలించడంలో వివరణ లేని జాప్యం చేస్తే, అది ఆ వ్యక్తికి ప్రాణాంతకం అవుతుంది. వాస్తవానికి, కొన్ని కేసులలో, ఒక విజ్ఞప్తిని పరిశీలించడంలో ఒక్క రోజు జాప్యం జరిగినా కూడా అది కొనసాగుతున్న నిర్బంధానికి ప్రాణాంతకం అవుతుందని సుప్రీం కోర్టు తీర్పు ఇచ్చింది. వాంగ్చుక్ కేసులో, విజ్ఞప్తిని పరిశీలించడానికి సంబంధించిన వాస్తవాలు బహిరంగంగా అందుబాటులో లేవు, కాబట్టి ఈ కేసులోని ఈ అంశంపై వ్యాఖ్యానించడం కష్టం.
‘అత్యంత సులభమైన మార్గం’
ఈ కారణాలతో ప్రివెంటివ్ డిటెన్షన్ ఆర్డర్ను రద్దు చేయడానికి నిర్బంధ అధికారిని ఒప్పించాయా? గీతాంజలి ఆంగ్మో దాఖలు చేసిన పిటిషన్లో సుప్రీం కోర్టు తీర్పు వెలువరించే వరకు, అసలు నిజం ఎప్పటికీ తెలియదు. సుప్రీంకోర్టులో నిర్బంధ అధికారి, ప్రభుత్వం సమర్పించిన నివేదికల ప్రకారం… ప్రివెంటివ్ డిటెన్షన్ ఆర్డర్ నిలవదని, నిర్బంధ అధికారి వాదన బలహీనంగా ఉందని స్పష్టమవుతోంది. అంతేకాకుండా, సుప్రీంకోర్టు సాధారణ క్రమంలో ఈ ఉత్తర్వును రద్దు చేసి, హెబియస్ కార్పస్ రిట్ జారీ చేస్తుందని కూడా తెలుస్తోంది. కాబట్టి, పరువు పోగొట్టుకోవడం కంటే—అత్యంత తక్కువ ప్రతిఘటన ఎదురయ్యే మార్గాన్ని ఎంచుకుని, ఆ కఠినమైన ఉత్తర్వును రద్దు చేసి, తద్వారా ఆ రిట్ పిటిషన్ ఇప్పుడు నిష్ప్రయోజనమైపోయిందని వాదించడమే మేలని నిర్బంధ అధికారి, ప్రభుత్వం నిర్ణయించుకున్నారని ఎవరైనా ఊహించవచ్చు.
ప్రశ్న ఏమిటంటే… ప్రభుత్వం ఈ విధంగా తప్పించుకోవడానికి అనుమతించాలా? నిర్బంధ ఉత్తర్వును రద్దు చేయడంతో వేధింపుల కథ ముగుస్తుందా? నేను అలా అనుకోను.
ఎమర్జెన్సీ రోజులను గుర్తు చేసుకుందాం. ఎమర్జెన్సీ విధించిన వెంటనే గౌరవనీయ పాత్రికేయుడు కుల్దీప్ నాయర్ను MISA కింద నిర్బంధించారు. ఆయన భార్య భారతీ నాయర్ ఢిల్లీ హైకోర్టులో నివారణ నిర్బంధ ఉత్తర్వును సవాలు చేసి, హెబియస్ కార్పస్ రిట్ కోరారు. ఢిల్లీ హైకోర్టుకు చెందిన జస్టిస్ రంగరాజన్ (సీనియర్ న్యాయమూర్తి), జస్టిస్ ఆర్.ఎన్. అగర్వాల్ (అదనపు న్యాయమూర్తి)లతో కూడిన డివిజన్ బెంచ్, జరగాల్సిన విధంగానే రిట్ పిటిషన్ను వేగంగా విచారించింది. విచారణ సమయంలో, హైకోర్టు ప్రివెంటివ్ డిటెన్షన్ ఆర్డర్ను రద్దు చేసే అవకాశం ఉందని నిర్బంధ అధికారి, ప్రభుత్వం పసిగట్టాయి. దాంతో, ఆశ్చర్యకరంగా, MISA కింద నిర్బంధ ఉత్తర్వు రద్దు చేసారు. న్యాయమూర్తులకు ఆ విషయం తెలియజేసారు. దీంతో రిట్ పిటిషన్ నిష్ఫలమైంది.
కానీ ఊహించండి. న్యాయమూర్తులు ఈ నాటకాలను ఏమాత్రం సహించలేదు. వారు 1975 సెప్టెంబర్లో రిట్ పిటిషన్ను యోగ్యతల ఆధారంగా విచారించి, నిర్బంధ ఉత్తర్వును రద్దు చేసి, హెబియస్ కార్పస్ రిట్ జారీ చేశారు. అంతేకాకుండా, రిట్ పిటిషన్ను నిష్ఫలమైనదిగా ఎందుకు కొట్టివేయలేదో కూడా పూర్తిగా వివరించారు. కుల్దీప్ నాయర్ కేవలం మూడు నెలలు మాత్రమే నిర్బంధంలో ఉండి విడుదలయ్యారు. మరి ఆ ధైర్యవంతులైన న్యాయమూర్తుల సంగతేంటి? జస్టిస్ రంగరాజన్ను గౌహతి హైకోర్టుకు బదిలీ చేశారు. జస్టిస్ అగర్వాల్ను ఢిల్లీ హైకోర్టులో శాశ్వత న్యాయమూర్తిగా నియమించలేదు, అందువల్ల ఆయనను జిల్లా న్యాయమూర్తిగా తన అసలు పదవికి తిరిగి పంపారు. వేర్వేరు కారణాల వల్ల, కుల్దీప్ నాయర్ బావ అయిన జస్టిస్ రాజిందర్ సచర్ను ఢిల్లీ నుండి సిక్కిం హైకోర్టుకు బదిలీ చేశారు.
సోనమ్ వాంగ్చుక్ విషయంలో కూడా ప్రభుత్వం అవే ఎత్తుగడలతో ఇలాంటి ఆటనే ఆడుతోంది. కుల్దీప్ నాయర్ కేసుతో స్పష్టమైన సారూప్యతలు ఉన్నప్పటికీ, కొన్ని తేడాలు కూడా ఉన్నాయి. కుల్దీప్ నాయర్ సుమారు మూడు నెలలు నిర్బంధంలో గడపగా, వాంగ్చుక్ సుమారు ఆరు నెలలు గడిపారు. జస్టిస్ రంగరాజన్, జస్టిస్ అగర్వాల్ హైకోర్టు న్యాయమూర్తులుగా ఉండగా, వాంగ్చుక్ కేసును సుప్రీంకోర్టు న్యాయమూర్తులు విచారించారు. జస్టిస్ రంగరాజన్ను ఢిల్లీ నుండి బదిలీ చేయగలిగారు, చేశారు కూడా. అలాగే జస్టిస్ అగర్వాల్ను హైకోర్టు న్యాయమూర్తి పదవి నుండి జిల్లా న్యాయమూర్తి పదవికి మార్చగలిగారు, మార్చారు కూడా. సుప్రీంకోర్టు న్యాయమూర్తులను ఢిల్లీ నుండి బదిలీ చేయలేరు, అలాగని వారిని వెనక్కి మార్చనూ లేదు. ప్రభుత్వం ఇరుక్కుపోయింది, తీర్పును ఎదుర్కోవలసిందే – ఇప్పుడు బంతి సుప్రీంకోర్టు చేతిలో ఉంది. దయచేసి ఈ రిట్ పిటిషన్ను పనికిమాలినదిగా కొట్టిపారేయకండి, కానీ మాకు నిజం చెప్పండి.
చివరిగా ఒక విషయం చెప్పాలనుకుంటున్నాను… తమ తప్పును గ్రహించి, ఇప్పుడు దాన్ని సరిదిద్దుకున్న తర్వాత, సోనమ్ వాంగ్చుక్, గీతాంజలి ఆంగ్మోల ఆరు నెలల జీవితాన్ని నాశనం చేసినందుకు, నిర్బంధించిన అధికారిని, ప్రభుత్వాన్ని తప్పించుకోవడానికి అనుమతించాలా? కనీసం ఆర్థిక పరంగానైనా వారికి తగిన పరిహారం అందించకూడదా? అధికారంలో ఉన్నవారికి కొంత జవాబుదారీతనం ఉండకూడదా? కార్యనిర్వాహక వర్గం కఠినమైన నివారణ నిర్బంధ చట్టాలను దుర్వినియోగం చేయకుండా ఉండేలా మన రాజ్యాంగ న్యాయస్థానాలు ఏం చేయగలవు? ప్రజాశాంతికి గానీ, జాతీయ భద్రతకు గానీ ఎలాంటి ముప్పు లేనప్పటికీ, అత్యంత అల్పమైన కారణాలతో కూడా వ్యక్తులను ముందుజాగ్రత్తగా సుదీర్ఘకాలం పాటు నిర్బంధించి కార్యనిర్వాహక వర్గం చాలా కాలంగా తప్పించుకుంటూ వస్తోంది. మనం ఇంకెంతకాలం వేచి ఉండాలి? నిశ్చయంగా, ఎమర్జెన్సీ కాలం నాటి పరిస్థితి కంటే నేటి పరిస్థితి ఖచ్చితంగా మెరుగ్గా ఉంది కదా?
