న్యూఢిల్లీ : గత మూడు వారాలుగా, పాఠశాల విద్యార్థులు తమ తరగతి గదుల నుండి బయటకు వచ్చి, ప్రభుత్వ కార్యాలయాల వరకు ప్రదర్శనలు చేసి, పాఠశాల గేట్లకు తాళాలు వేసి, రోడ్లపై కూర్చొని అధికారుల నుండి సమాధానాలు కోరారు. వారి డిమాండ్లు చాలా ప్రాథమికమైనవి. వారికి ఉపాధ్యాయులు, తరగతి గదులలో ఫ్యాన్లు, లైట్లు, డెస్కులు వంటి ప్రాథమిక సౌకర్యాలు, తినదగిన ఆహారం, శుభ్రమైన తాగునీరు, పనిచేసే మరుగుదొడ్లు కావాలి. ఒక సందర్భంలో, పాఠశాలకు వెళ్ళడానికి సరైన రహదారి కూడా కావాలని కోరారు. ఉత్తర ప్రదేశ్, బీహార్, రాజస్థాన్, మధ్యప్రదేశ్, మహారాష్ట్ర… వంటి రాష్ట్రాల నుండి నిరసనలు జరిగినట్లు నివేదికలు వచ్చాయి.
ఇటీవలి జెన్ జెడ్ నిరసనల నుండి ప్రేరణ పొందినట్లుగా మొదట కనిపించిన ఈ నిరసనలు, ఇప్పుడు మరో భారీ సమీకరణకు నాంది పలికినట్లుగా కనిపిస్తున్నాయి. ఈసారి జెన్ ఆల్ఫా దీనికి ముందుండి నడిపిస్తోంది.
ఉత్తర ప్రదేశ్లోని కిషన్పూర్లో ఉన్న సర్వోదయ ఇంటర్ కాలేజీ విద్యార్థులు జాతీయ స్థాయిలో దృష్టిని ఆకర్షించిన వారిలో మొదటివారు. జూన్-జూలైలో జరిగిన జంతర్ మంతర్ ఆందోళనలో పాల్గొన్న నలుగురు 12వ తరగతి విద్యార్థులు తమ ఇళ్లకు తిరిగి వెళ్లి పాఠశాలలో ఈ నిరసనను నిర్వహించారు. వారిలో ఒకరైన అంకుర్ సోంకర్, ఢిల్లీ నిరసన నుండి తాను మీ హక్కుల కోసం పోరాడండి అనే ఒక సాధారణ పాఠం నేర్చుకున్నానని చెప్పారు
ఆగస్టు 11న, హమీర్పూర్లోని చందుపూర్ గ్రామానికి చెందిన సుమారు 200 మంది పిల్లలు, వారి తల్లిదండ్రులు 5 కిలోమీటర్ల దూరంలో ఉన్న జిల్లా కలెక్టరేట్కు తిరంగా యాత్ర చేపట్టారు. పాఠశాలకు పక్కా రోడ్డు లేదు — ప్రతి వర్షాకాలంలో వారు బురదలో నడవాల్సి వచ్చేది అనేది వారి పిర్యాదు.
గయాలో, సిమువారా మిడిల్ స్కూల్కు చెందిన 40-50 మంది విద్యార్థులు, తినదగిన మధ్యాహ్న భోజనం, పనిచేసే ఫ్యాన్లు, మంచి బెంచీలు కావాలని డిమాండ్ చేస్తూ, ఎస్డిఎం కార్యాలయానికి దాదాపు 4 కిలోమీటర్లు నడిచారు. రాజస్థాన్లోని బార్మర్లో, ఖాళీలను భర్తీ చేయడానికి ముగ్గురు ఉపాధ్యాయులను నియమిస్తామని అధికారులు హామీ ఇచ్చే వరకు విద్యార్థులు పాఠశాల గేట్లకు తాళాలు వేశారు. మధ్యప్రదేశ్లోని ఛింద్వారాలో, హాస్టల్ భోజనం నాణ్యత సరిగా లేదని విద్యార్థులు నిరసన తెలిపారు. మహారాష్ట్రలో, విద్యార్థులు మరుగుదొడ్లు, నీరు, ఉపాధ్యాయుల గైర్హాజరు వంటి సమస్యలను లేవనెత్తారు. వివిధ రాష్ట్రాల్లోని వివిధ పాఠశాలల్లో, ఆశ్చర్యకరంగా ఒకే రకమైన ఫిర్యాదులు వచ్చాయి.
లక్నోలో, భౌతికశాస్త్రం, జీవశాస్త్ర ఉపాధ్యాయుల కొరతకు నిరసనగా జై ప్రకాష్ నారాయణ్ సర్వోదయ విద్యాలయానికి చెందిన బాలికలు కుండపోత వర్షంలో 2.5 కిలోమీటర్లు నడిచి, రోడ్డుపై కూర్చొని ట్రాఫిక్ను నిలిపివేశారు. వారికి బోధించడానికి ఎవరూ లేకపోతే,బోర్డు పరీక్షల్లో ఎలా ఉత్తీర్ణులవుతారు?
ఇక అజంగఢ్లోని స్మిత్ ఇంటర్ కాలేజీలో, విద్యార్థుల నిరసన నినాదం వైరల్ అయ్యింది: “రసాయన శాస్త్ర ఉపాధ్యాయుడు లేకపోతే, మా భవిష్యత్తు యాసిడ్ లాగా కాలిపోతోంది.” ఆ పాఠశాలలో దాదాపు 26 సంవత్సరాలుగా రసాయన శాస్త్రం, భౌతిక శాస్త్ర ఉపాధ్యాయులు లేరు!
మధ్యప్రదేశ్లోని ఉజ్జయిన్లో, ప్రభుత్వ పాఠశాలలను విలీనం చేయడం లేదా 6-10 కిలోమీటర్ల దూరంలోని ప్రదేశానికి తరలించే ప్రణాళికలకు వ్యతిరేకంగా వందలాది మంది పాఠశాల బాలికలు నిరసన తెలిపారు. ఈ సమస్య మౌలిక సదుపాయాలకు మించిపోయింది. ముఖ్యంగా ఒక ఆడపిల్ల విషయంలో, ఆమె అసలు పాఠశాలకు వెళ్తుందా లేదా అనేది దూరం నిర్ణయిస్తుంది. కాబట్టి, ఈ నిరసనలు కేవలం పాడైన ఫ్యాన్లు, మురికి టాయిలెట్లు లేదా భౌతిక మౌలిక సదుపాయాల కొరతకు సంబంధించినవి మాత్రమే కాదు.
ఉద్యమానికి ఊపు రావడం నిస్సందేహంగా ఒక కారణమే అయినా, ఉపాధ్యాయులు, పాఠశాల యాజమాన్య కమిటీలు, స్థానిక ప్రతినిధులు వంటి సంప్రదాయ పరిష్కార, ఉన్నతాధికారుల దృష్టికి తీసుకువెళ్లే మార్గాలు ఫలించలేదనే భావనను కూడా ఈ నిరసనలు ధృవీకరిస్తున్నాయి. నిజ ప్రపంచంలో ఆన్లైన్లో కనిపించడం కూడా ఒక రకమైన శక్తి అని జెన్ జెడ్ (Gen Z) నిరసనలు నిరూపించాయి.
ఈ డిజిటల్ తరం వారు తమ దైనందిన జీవితాన్ని, తమ సహజ జీవన విధానాన్ని ఒక ఆయుధంగా మార్చుకున్నారు. ఇప్పుడు వ్యవస్థకు వ్యతిరేకంగా యుద్ధం చేయడానికి వారికి ఒక నమూనా దొరికింది. ఇన్స్టాగ్రామ్ రీల్స్ ఇప్పుడు ప్రజలను సమీకరించే సాధనంగా మారాయి. స్మార్ట్ఫోన్లలో తీసిన పోస్టర్లు వైరల్ అవుతున్నాయి. చిన్న వీడియోలు స్థానిక సమస్యలను ప్రజా సమస్యలుగా మారుస్తున్నాయి. ఒక వ్యాఖ్యాత చెప్పినట్లుగా, “ఇప్పుడు ఆల్ఫా తరం వారు తమ మొబైల్ స్క్రీన్ల నుండి వీధుల్లోకి వస్తున్నారు”.
ధర్మేంద్ర ప్రధాన్ రాజీనామా తర్వాత, కాక్రోచ్ జనతా పార్టీ (సీజేపీ) తన దృష్టిని ప్రభుత్వ పాఠశాలల వైపు మళ్లించింది. ఆ పార్టీ వ్యవస్థాపకుడు అభిజీత్ దీప్కే, స్వాతంత్ర్య దినోత్సవం నాడు మహారాష్ట్రలోని హింగోలి జిల్లాలో ఉన్న తన గ్రామం నుండి ‘స్కూల్ ఠీక్ కరో’ (పాఠశాల సరిదిద్దుకోండి) ప్రచారాన్ని ప్రారంభించారు.
రాజస్థాన్ వ్యాప్తంగా పాఠశాలల తనిఖీలు నిర్వహించాలన్న సీజేపీ ప్రణాళికను సహ-కన్వీనర్ అశుతోష్ రాంకా ప్రకటించారు. జైపూర్, కోటా, జోధ్పూర్, అజ్మీర్, ఉదయ్పూర్, భరత్పూర్, ధోల్పూర్, బార్మర్ మరియు హనుమాన్గఢ్లోని ప్రభుత్వ పాఠశాలల నుండి ఇప్పటికే అభ్యర్థనలు వచ్చాయని ఆయన తెలిపారు. ఈ విషయం రాజస్థాన్ ప్రభుత్వాన్ని కలవరపెట్టినట్లు అనిపించింది. ఆగస్టు 16న, ప్రభుత్వ పాఠశాలల్లోకి బయటివారి అనధికార ప్రవేశంపై ఆంక్షలు విధించింది.
పాఠశాలల మౌలిక సదుపాయాలు ఎందుకు రాజకీయ సమస్యగా మారాయో చెప్పడానికి రాజస్థాన్ ఒక స్పష్టమైన ఉదాహరణ. 2025 జూలై 25 ఉదయం, ఝాలావర్ జిల్లాలోని పిప్లోడి గ్రామంలో ఒక ప్రభుత్వ అప్పర్-ప్రైమరీ పాఠశాల పైకప్పు కూలిపోవడంతో ఏడుగురు పిల్లలు మరణించారు. మరుసటి రోజు, నాగౌర్ జిల్లాలోని ఖరియావాస్ గ్రామంలో మరో పాఠశాల పైకప్పు కూలిపోయింది. పాఠశాల వేళలు ముగిసిన తర్వాత ఈ ఘటన జరగడం వల్లే ఒక పెద్ద ప్రమాదం తప్పింది.
ఈ విషయం న్యాయస్థానాలకు చేరినప్పుడు, రాజస్థాన్ హైకోర్టు శిథిలావస్థలో ఉన్న 86,934 తరగతి గదులకు తాళాలు వేయాలని ఆదేశించింది. వాటిని మరమ్మతు చేయడానికి లేదా పునర్నిర్మించడానికి సుమారు రూ. 20,000 కోట్లు ఖర్చవుతుందని నిపుణులు అంచనా వేశారు. రాష్ట్రానికి మరమ్మతుల కోసం ఏటా కేటాయించేది కేవలం రూ. 375 కోట్లు మాత్రమేనని సమాచారం.
‘స్కూల్ ఠీక్ కరో’ ఉద్యమం తిరిగి ప్రాథమిక సూత్రాల వైపు మళ్లడానికి ఏదైనా మార్గం ఉందా?
సార్వత్రిక విద్య, విద్యా హక్కు, ప్రతి బిడ్డకు సమాన అవకాశం వంటి విషయాలపై భారతదేశం దశాబ్దాలుగా కేవలం మాటలకే పరిమితమైంది. అయినప్పటికీ, అణగారిన పిల్లల అనుభవం తీవ్రమైన అసమానతలతో కూడుకుని ఉంది. తన హక్కుగా దక్కాల్సిన దానిని డిమాండ్ చేయడానికి ఒక చిన్నారి కలెక్టరేట్ వరకు 5 కిలోమీటర్లు ఎందుకు నడవాలి? పాఠశాల చాలా దూరంలో ఉందని ఆమె ఎందుకు చదువు మానేయాలి? ఇది ప్రాథమిక సౌకర్యాల కన్నా కూడా చాలా ప్రాథమికమైన సమస్య; ఇది ‘విద్యను పొందే అవకాశం’, పేదరికం నుండి బయటపడే మార్గం, సామాజిక ఉన్నతికి ఒక అవకాశం గురించినది.
ప్రైవేట్ పాఠశాలలకు పంపే స్తోమత లేని కుటుంబాల పిల్లలకు విద్యాహక్కును వాస్తవ రూపంలో అందించడంలో, ఆ ప్రాప్యతను కల్పించడంలో ప్రభుత్వ పాఠశాలల పాత్రను మరింత లోతుగా పరిశీలించేలా జెన్ ఆల్ఫా నిరసనలు ప్రేరేపిస్తాయని ఆశిద్దాం.
గత దశాబ్ద కాలంలో, తక్కువ విద్యార్థుల నమోదు ఉన్న పాఠశాలలను మూసివేయడాన్ని సూచించే అధికారిక పదం ‘హేతుబద్ధీకరణ’ పేరుతో 90,000కు పైగా ప్రభుత్వ పాఠశాలలను మూసివేయడం లేదా విలీనం చేయడం జరిగింది.
నీతి ఆయోగ్ పవర్పాయింట్లో, ఈ ‘హేతుబద్ధీకరణను ‘ఎకానమీస్ ఆఫ్ స్కేల్’ సాధించడం అని పేర్కొన్నారు. క్షేత్రస్థాయిలో దీని అర్థం ఏమిటంటే, గిరిజన కుగ్రామంలో లేదా ఓబీసీ గ్రామంలోని ఒక పిల్లవాడు ఇప్పుడు ప్రతిరోజూ అదనంగా 4 లేదా 5 కిలోమీటర్లు నడవాల్సి ఉంటుంది. ఒకవేళ ఆ పల్లెటూరి అమ్మాయికి ప్రోత్సాహకరమైన తల్లిదండ్రులు ఉన్నప్పటికీ, పాఠశాలకు చేరుకోవడానికి ఒకవైపు 5 కిలోమీటర్లు నడవడానికి వారు అనుమతించే అవకాశాలు ఎంత?
అందుకే, ప్రాథమిక స్థాయిలో చేరికలు తగ్గడం, సంవత్సరాల తర్వాత మొదటిసారిగా స్థూల నమోదు నిష్పత్తులు పడిపోవడంలో ఆశ్చర్యం ఏముంది? సర్వ శిక్షా అభియాన్ మరియు విద్యా హక్కు చట్టం దాదాపుగా సరిపడా పని చేయలేదు, కానీ రాజ్యాంగ హక్కుగా ప్రతి బిడ్డకు నడిచి వెళ్ళే దూరంలో ఒక పాఠశాల ఉండటం ఒక మంచి ప్రారంభం. ఈ నష్టాన్ని పూడ్చడానికి, పాఠశాలల్లో కనీస సౌకర్యాలు కల్పించాలని డిమాండ్ చేసే నిరసనతో సరిపోదు. విద్యార్థి సదుపాయం ఒక హామీ కాకుండా ఒక ప్రత్యేక హక్కుగా మారినప్పుడు, అసలు పరిస్థితి ఏంటో మీకు తెలుస్తుంది.
