న్యూఢిల్లీ: ప్రజాస్వామ్యంలో, సార్వత్రిక వయోజన ఓటు హక్కు అనేది చట్టబద్ధమైన రాయితీ కాదు, పరిపాలనాపరమైన ప్రత్యేకాధికారం కూడా కాదు; అది ప్రజా సార్వభౌమత్వానికి పునాది వంటిది. ఓటర్ల జాబితా ప్రక్షాళన అనేది సమగ్ర తనిఖీ నుండి ఏకపక్ష బహిష్కరణ యంత్రాంగంగా మారినప్పుడు, ప్రజాస్వామ్య ఒప్పందం కుప్పకూలుతుంది.
భారత ఎన్నికల సంఘం (ఈసీఐ) చేపట్టిన ఎస్ఐఆర్ సరిగ్గా ఈ సంక్షోభాన్నే తెలియజేస్తుంది. నకిలీ, అనర్హులైన ఓటర్లను తొలగించే ప్రక్రియగా అధికారికంగా పేర్కొనప్పటికీ, అపారదర్శకమైన విధానాలు, అదుపులేని క్షేత్రస్థాయి విచక్షణ, పెద్ద ఎత్తున ఓటు హక్కును రద్దు చేయడం… సీనియర్ న్యాయవాదులు, ఉన్నత న్యాయవ్యవస్థ మాజీ సభ్యుల నుండి తీవ్ర విమర్శలను ఎదుర్కొంది.
కొచ్చిలో అఖిల భారత న్యాయవాదుల సంఘం నిర్వహించిన ఒక సెమినార్లో ప్రేక్షకులను ఉద్దేశించి ప్రసంగిస్తూ, సీనియర్ న్యాయవాది కపిల్ సిబల్ ఈ ప్రక్రియపై తీవ్ర విమర్శలు చేశారు. వ్యవస్థాగత ఓటర్ల జాబితా తొలగింపు కేవలం గుమాస్తా తప్పిదాలు కాదని, అవి విధానపరమైన క్షీణతకు, కార్యనిర్వాహక వర్గం పట్ల సంస్థాగత విధేయతకు సూచికలని సిబల్ వాదించారు.
స్వయంప్రతిపత్తి గల రాజ్యాంగ సంస్థలలో స్వాతంత్ర్యం క్షీణించడమే ఈ చర్చకు మూల కారణం. ఈ ప్రక్రియ సంక్షిప్త రూపాన్ని విశ్లేషిస్తూ, సిబల్ ఇలా వ్యాఖ్యానించారు: “మొట్టమొదట, SIR అంటే ఏమిటి? ‘సర్’ అని ఎవరిని అంటారు? భారత ప్రధానమంత్రిని. దాని అర్థం అదే: ‘సర్, మీరు కోరుకున్నది మేము చేస్తాము. ’క్షేత్రస్థాయి వాస్తవికత ఏమిటో మనకు తెలుసు. పెద్ద ఎత్తున తొలగింపులు జరుగుతున్నాయని మనకు తెలుసు.
”దీర్ఘకాలంగా పాటిస్తున్న నిబంధనల నుండి రాజ్యాంగంలోని ఆర్టికల్ 324 ప్రకారం స్వేచ్ఛాయుత, నిష్పక్షపాత ఎన్నికలు నిర్వహించే బాధ్యత అప్పగించిన ఈసీఐ, కార్యనిర్వాహక వర్గం సౌలభ్యం కోసం తన నిష్పాక్షిక పాత్రను వదులుకుందా లేదా అనే సంస్థాగత మార్పును ఈ ప్రకటన ప్రస్తావిస్తుంది.
SIR నిర్వహించే ఈసీఐ అధికారం, రాజ్యాంగబద్ధతను సుప్రీంకోర్టు సమర్థించినప్పటికీ, సరైన ప్రక్రియ లేకుండా అధికార యంత్రాంగం అమలు చేయడం ద్వారా పౌరుల ఓటు హక్కును హరించినప్పుడు, సిద్ధాంతపరంగా రాజ్యాంగబద్ధత ఉన్నప్పటికీ ఆచరణలో అది పెద్దగా ఊరటనివ్వదు. సవరణ సమయంలో ఓటర్ల వర్గీకరణ విధానం, దీర్ఘకాలంగా పాటిస్తున్న ఎన్నికల నిబంధనల నుండి నిర్మాణాత్మక వ్యత్యాసాలను వెల్లడిస్తోంది. చట్టబద్ధమైన విధానాల నుండి వైదొలగడాన్ని సిబల్ ప్రముఖంగా ప్రస్తావించారు. “ఈ ప్రక్రియ మొత్తం ఎన్నికల సంఘం ఆచరణకు విరుద్ధంగా ఉంది. 1950 నుండి ఇప్పటి వరకు ఎవరూ ఫారం నింపాల్సిన అవసరం రాలేదు. కాబట్టి, బూత్ లెవెల్ ఆఫీసర్ (BLO) అయిన ఒక పాఠశాల ఉపాధ్యాయుడు, ఓటర్ల జాబితాకు ఎదురుగా ‘డి’ అని, అంటే సందేహాస్పద ఓటరు అని రాస్తాడు, దాంతో ఆ ఓటరు ఓటు వేయలేడు,” అని ఆయన అన్నారు.
ఈ పద్ధతి సహజ న్యాయాన్ని తలకిందులు చేసే ఒక విచక్షణాయుతమైన ఆనవాయితీని నెలకొల్పుతుంది. ప్రామాణికమైన ప్రమాణాలు లేకపోవడంతో, ఒక ఓటరును సందేహాస్పదంగా వర్గీకరించడానికి పారదర్శకమైన, ఏకరీతి నియమావళి లేకుండా, క్షేత్రస్థాయి సిబ్బంది తరచుగా తీవ్రమైన పరిపాలనా ఒత్తిళ్లకు లోనవుతారు.
ఓటరును సందేహాస్పదంగా వర్గీకరించడానికి లేదా జాబితా నుండి తొలగించడానికి ముందు వారికి అధికారికంగా నోటీసులు జారీ చేయడం చాలా అరుదు. వారు పోలింగ్ కేంద్రాలకు చేరుకున్నప్పుడు లేదా సవరించిన జాబితాలను చూసినప్పుడు మాత్రమే తమ తొలగింపు గురించి తెలుసుకుంటారు.
నిరూపణ భారం తారుమారు కావడం మరో సమస్య. ప్రజా ప్రాతినిధ్య చట్టం, 1950లోని సెక్షన్ 16 ప్రకారం తొలగింపును సమర్థించుకోవాలని ప్రభుత్వాన్ని కోరడానికి బదులుగా, తమ అర్హతను కొత్తగా నిరూపించుకోవాల్సిన భారం పూర్తిగా సాధారణ పౌరులపైనే పడుతుంది.
స్వయంచాలక డేటాబేస్ ప్రక్షాళనల మద్దతుదారులు, ఈ ప్రక్రియ కేవలం వలసదారుల రికార్డులను లేదా మరణించిన వ్యక్తులను తొలగిస్తుందని వాదిస్తారు. అయితే, ఈ మినహాయింపులు ప్రభుత్వ యంత్రాంగం మూలాల్లోకి చొచ్చుకుపోయాయని సిబల్ పరిశీలనలు వెల్లడిస్తున్నాయి. “విదేశీ వ్యవహారాల శాఖలో ఓటు వేసే అవకాశం తక్కువగా ఉన్న వ్యక్తులు ఉన్నారు, జాబితాలో పేర్లు లేని న్యాయమూర్తులు ఉన్నారు, సామాన్య ప్రజలు, సైన్యంలోని వారు ఉన్నారు, నా సొంత సోదరి పేరు కూడా జాబితాలో లేదు. జాబితాలో పేర్లు లేని వారు ఎంతో మంది ఉన్నారు. ఇప్పుడు వారంతా ఫారం నింపవలసి ఉంటుంది,” అని ఆయన పేర్కొన్నారు.
అట్టడుగు వర్గాలపై భారం… పదవిలో ఉన్న న్యాయమూర్తులు, దౌత్య సిబ్బంది, సైనిక అధికారులు ఓటు హక్కును కోల్పోయినప్పుడు, ఈ ప్రక్రియలోని నిర్మాణాత్మక లోపాలు స్పష్టమవుతాయి. గణనీయమైన న్యాయ పరిజ్ఞానం, సామాజిక హోదా ఉన్న పౌరులు కూడా అధికార యంత్రాంగం ఈ లోపాల నుండి తమను తాము కాపాడుకోలేకపోతే, బలహీన వర్గాలకు ప్రమాదం చాలా తీవ్రంగా ఉంటుంది.
పరిపాలనాపరమైన ప్రక్షాళన భారం అట్టడుగు వర్గాలపై అసమానంగా పడుతుంది. బాధితులైన పౌరులు పరిహారం కోరడాన్ని నిరోధిస్తున్న నిర్మాణాత్మక అడ్డంకులను సిబల్ ప్రస్తావించారు. భారతదేశంలో ఉన్న సామాజిక అసమానతల దృష్ట్యా, వేధింపులకు గురవుతామనే భయంతో ప్రజలు ఆ ఫారమ్ను నింపడానికి సాహసించరు. అనేక సందర్భాల్లో నిర్దిష్ట వర్గాలకు చెందిన వారి పేర్లను సామూహికంగా తొలగిస్తుంటారు, అటువంటప్పుడు వారు ఎక్కడికి వెళ్లగలరు? ఈ సమస్యను పరిష్కరించడానికి త్వరితగతిన సాగే ప్రక్రియలేవీ లేవు. ప్రతి ఒక్కరూ సుప్రీంకోర్టుకు వచ్చి తమ సమస్యను పరిష్కరించమని కోరలేరు; అందుకు అవసరమైన ఆర్థిక స్తోమత వారికి ఉండదు. ఈ మొత్తం ప్రక్రియే లోపభూయిష్టంగా ఉంది.
న్యాయవ్యవస్థ దృఢత్వం: ఉన్నత న్యాయవ్యవస్థ తన సంస్థాగత సంకోచాన్ని వీడి, పరిపాలనా విచక్షణపై స్పష్టమైన పరిమితులను విధించి, ఓటు హక్కును రాజ్యాంగ వ్యవస్థకు ఒక కీలకమైన రక్షణగా పరిగణించాలి. ఈ రక్షణలు లేకపోతే, పౌరులు తమ ఓట్లను వేయడానికి చాలా కాలం ముందే ఎన్నికల ప్రక్రియ చట్టబద్ధత దెబ్బతింటుంది.
