న్యూఢిల్లీ: నోట్ల రద్దుకు పదేళ్లు పూర్తయ్యాయి. అయితే, పెద్ద నోట్ల రద్దు వల్ల నిజంగా సాధించిన దానికంటే, “దానివల్లే ఇవన్నీ సాధ్యమయ్యాయి” అని ప్రచారం చేస్తున్న అంశాలకే నేడు ఎక్కువ ప్రాధాన్యత లభిస్తోంది. దేశంలో డిజిటల్ చెల్లింపులు గణనీయంగా విస్తరించిన మాట వాస్తవమే అయినా—నల్లధనాన్ని అరికట్టడం, నకిలీ కరెన్సీని నిర్మూలించడం, నగదు రహిత ఆర్థిక వ్యవస్థను నిర్మించడం వంటి అసలు లక్ష్యాలు మాత్రం నెరవేరలేదు.

మరో ఆశ్చర్యకరమైన విషయం ఏమిటంటే, స్వతంత్ర భారతదేశ చరిత్రలో అత్యంత కీలకమైన ఈ ద్రవ్య నిర్ణయంపై ఇప్పటివరకు ఎన్నడూ అధికారిక సమీక్ష జరగలేదు. కనీసం దీని వార్షికోత్సవం కూడా ప్రభుత్వ స్థాయిలో ఎలాంటి అధికారిక ప్రస్తావన లేకుండానే నిశ్శబ్దంగా గడిచిపోయింది. ఆ నిర్ణయాన్ని అసలు పునఃపరిశీలించకూడదని ప్రభుత్వం భావించినట్లుంది. ఆ మౌనమే నేడు ఒక చేదు వాస్తవంగా మిగిలింది.

అంచనాలు తలకిందులైన వేళ…2016 నవంబర్ 8న, అప్పటివరకు చలామణిలో ఉన్న కరెన్సీ విలువలో 86 శాతం వాటా కలిగిన నోట్లు కేవలం నాలుగు గంటల నోటీసుతో రద్దయ్యాయి. అక్రమార్కులు దాచుకున్న నల్లధనం ఇక ఎప్పటికీ వెనక్కి రాదని, ఆ మేరకు ప్రభుత్వానికి భారీ లాభం చేకూరుతుందని అప్పట్లో భావించారు. కానీ జరిగింది వేరు. రిజర్వ్ బ్యాంక్ ఆఫ్ ఇండియా (RBI) గణాంకాల ప్రకారం, రద్దయిన రూ. 15.42 లక్షల కోట్ల నోట్లలో ఏకంగా రూ. 15.31 లక్షల కోట్లు (అంటే 99.3 శాతం) తిరిగి బ్యాంకులకు చేరాయి. దీంతో రద్దయిన నోట్ల ద్వారా ప్రభుత్వానికి అనూహ్య లాభం వస్తుందన్న అంచనా పూర్తిగా తలకిందులైంది.

నిజానికి, నోట్ల రద్దు ప్రకటనకు కొన్ని గంటల ముందు జరిగిన ఆర్‌బిఐ సెంట్రల్ బోర్డు సమావేశపు మినిట్స్ (Minutes) కీలక విషయాలను వెల్లడించాయి. “దేశంలో నల్లధనం ఎక్కువగా నగదు రూపంలో కాకుండా బంగారం, స్థిరాస్తుల రూపంలో ఉంది” అని ఆ సమావేశంలోనే స్పష్టంగా నమోదైంది. అంతేకాకుండా, ఆర్థిక వ్యవస్థలో చలామణిలో ఉన్న సుమారు రూ. 400 కోట్ల నకిలీ నోట్ల పరిమాణం “పెద్దగా ఆందోళన చెందాల్సిన స్థాయిలో లేదని” బోర్డు అంచనా వేసింది.

ప్రముఖ ఆర్థికవేత్త ప్రొఫెసర్ జయతీ ఘోష్ విశ్లేషించినట్లుగా, దేశంలో భారీ ఎత్తున పన్ను ఎగవేత అనేది ఆఫ్‌షోర్ సంస్థలు, ట్రస్టులు, అపారదర్శక యాజమాన్య నిర్మాణాలు కలిగిన కంపెనీల వంటి అధికారిక మార్గాల ద్వారా జరుగుతుంది. ఇలాంటి వ్యవస్థాగత లోపాలను కేవలం ఒక కరెన్సీ షాక్‌తో సరిదిద్దడం సాధ్యం కాదు.

‘తక్కువ నగదు’ కాదు… ఒకే నోటుపై ఆధారపడిన ఆర్థిక వ్యవస్థ… పదేళ్ల తర్వాత కూడా భారతదేశం నగదు ఆధారిత ఆర్థిక వ్యవస్థగానే కొనసాగుతోంది. కరెన్సీ చలామణి పెరిగింది. 2026 మార్చి చివరి నాటికి దేశంలో చలామణిలో ఉన్న కరెన్సీ విలువ రూ. 41.23 లక్షల కోట్లకు చేరింది. ఇది కేవలం ఏడాది కాలంలోనే 11.9 శాతం వృద్ధిని నమోదు చేసింది.• నగదు-జీడీపీ నిష్పత్తి: నోట్ల రద్దుకు ముందు (2015-16) 12.08 శాతంగా ఉన్న నగదు-జీడీపీ నిష్పత్తి, 2016-17లో 8.7 శాతానికి తగ్గింది. అయితే కోవిడ్ మహమ్మారి సమయంలో 14.4 శాతానికి ఎగబాకి, 2025-26 నాటికి తిరిగి 12.06 శాతానికి చేరింది. అంటే, ఆర్థిక వ్యవస్థలో నగదు వినియోగం ఏమాత్రం తగ్గలేదని ఈ గణాంకాలు స్పష్టం చేస్తున్నాయి.మారిందల్లా కేవలం కరెన్సీ నోట్ల కూర్పు మాత్రమే. అప్పట్లో ఆర్థిక వ్యవస్థను గట్టెక్కించడానికి ముద్రించిన రూ. 2,000 నోటును 2023లో ఉపసంహరించుకున్నారు. ఫలితంగా, నేడు చలామణిలో ఉన్న మొత్తం కరెన్సీ విలువలో ఒక్క కొత్త రూ. 500 నోటు వాటానే ఏకంగా 85.5 శాతానికి చేరింది.

మొత్తంగా చెప్పాలంటే, నేటి భారత ఆర్థిక వ్యవస్థ ‘తక్కువ నగదు’ (Less-cash) ఉన్న వ్యవస్థగా మారలేదు; పైగా గతంలో కంటే ఎక్కువగా ఒకే ఒక పెద్ద డినామినేషన్ (రూ. 500 నోటు) పై అత్యధికంగా ఆధారపడిన నగదు ఆర్థిక వ్యవస్థగా రూపాంతరం చెందింది.

నగదు వాడకం ఎందుకు తగ్గలేదు? ఆర్‌బిఐ విశ్లేషణలావాదేవీలలో నగదు స్థానాన్ని డిజిటల్ చెల్లింపులు భర్తీ చేసినప్పటికీ, నగదు నిల్వ చేసుకునే ప్రవృత్తి మాత్రం తగ్గలేదని ఆర్‌బిఐ పరిశోధకులే స్వయంగా వివరిస్తున్నారు. ఆదాయ మార్గాలు, భవిష్యత్తు అవసరాల కోసం ముందుజాగ్రత్తగా నగదును దాచుకునే ఉద్దేశ్యాలు డిజిటల్ చెల్లింపుల ప్రభావాన్ని అధిగమించాయి. విలువను నిల్వ చేసే సాధనంగా నగదు ఇప్పటికీ బలంగా నిలదొక్కుకుంటోందనే భావనను ఇవి బలపరుస్తున్నాయి. రికార్డు స్థాయిలో డిజిటల్ లావాదేవీలు జరుగుతున్నప్పటికీ, మరోవైపు నగదు వినియోగం కూడా పెరుగుతుండటంతో కరెన్సీ డిమాండ్‌ను కచ్చితంగా అంచనా వేయడం కష్టమవుతోందని ఆర్‌బిఐ డిప్యూటీ గవర్నర్ శిరీష్ చంద్ర ముర్ము ఇటీవల అంగీకరించారు.

నకిలీ నోట్ల కట్టడి విషయంలోనూ మిశ్రమ ఫలితాలే కనిపిస్తున్నాయి. ప్రతి కోటి నోట్లలో నకిలీ నోట్ల సంఖ్య 2015-16లో 70.1గా ఉండగా, 2025-26 నాటికి అది 13.4కు తగ్గింది. అయితే, కొత్త రూ. 500 నోటు విషయంలో మాత్రం ఈ రేటు 0.3 నుండి ఏకంగా 20.1కి పెరగడం ఆందోళనకరం. అంతేకాకుండా, 2025-26లోనే పట్టుబడిన నకిలీ రూ. 500 నోట్ల సంఖ్య 20.5 శాతం పెరిగింది. పెద్ద నోట్లను ఒకేసారి రద్దు చేయడం వల్ల కాకుండా, నోట్లలో ప్రవేశపెట్టిన మెరుగైన భద్రతా ఫీచర్ల వల్లే నకిలీ నోట్లు తగ్గాయన్నది మరింత విశ్వసనీయమైన కారణం. కానీ, ఇప్పుడు ఆ ప్రయోజనం కూడా క్రమంగా క్షీణిస్తోంది.

మూల్యం చెల్లించింది ఎవరు? జిల్లాలవారీగా నెలకొన్న నగదు కొరత వ్యత్యాసాలను విశ్లేషిస్తూ ఆర్థికవేత్తలు గాబ్రియేల్ చోడోరో-రైచ్, గీతా గోపినాథ్, ప్రాచీ మిశ్రా, అభినవ్ నారాయణన్ కీలక విషయాలను వెల్లడించారు. 2016 చివరి త్రైమాసికంలో నగదు కొరత కారణంగా ఉపాధి మరియు రాత్రిపూట దీపాల కాంతి ద్వారా (శాటిలైట్ డేటా ఆధారంగా) అంచనా వేసిన రియల్ టైం ఆర్థిక ఉత్పత్తి కనీసం రెండు శాతం పాయింట్లు తగ్గాయి. అలాగే బ్యాంకు రుణాల వృద్ధి కూడా మరో రెండు శాతం పాయింట్లు క్షీణించింది.

పెద్ద నోట్ల రద్దు “నిర్దేశించుకున్న లక్ష్యాలను సాధించడంలో పరిమిత విజయాన్ని” మాత్రమే సాధించిందని, కానీ “అసంఘటిత రంగంలో ఉద్యోగాలు, ఉత్పత్తి నష్టాల రూపంలో భారీ మూల్యాన్ని” విధించిందని ఆర్థికవేత్త అమర్త్య లాహిరి తేల్చి చెప్పారు.

మొత్తం ఆర్థిక ఉత్పత్తి కొన్ని నెలల్లోనే కోలుకున్నప్పటికీ, సామాన్య కుటుంబాల పరిస్థితి మాత్రం దారుణంగా దెబ్బతింది. సుందర్‌బన్స్‌లోని పేద కుటుంబాలపై జరిపిన వారపు సర్వే ప్రకారం, కేవలం రెండు నెలల్లోనే వారి ఆదాయంలో సుమారు 15.6 శాతం మేర సంక్షేమ నష్టం వాటిల్లింది. ఇందులో మహిళా గృహయజమానులు మరింత ఎక్కువగా నష్టపోయారు. గ్రామీణ తమిళనాడులో జరిపిన క్షేత్రస్థాయి పరిశోధనలో, పిల్లల చదువులు, అత్యవసర అవసరాల కోసం మహిళలు రహస్యంగా దాచుకున్న పొదుపు సొమ్మును బయటపెట్టాల్సి వచ్చిందని తేలింది. ఏ జీడీపీ గణాంకాలు కూడా మహిళల ఆర్థిక స్వాతంత్ర్యానికి కలిగిన ఈ నష్టాన్ని నమోదు చేయలేకపోయాయి.

అసంఘటిత ఆర్థిక వ్యవస్థ ఇప్పటికీ పూర్తిస్థాయిలో కోలుకోలేదు. రిజిస్టర్ కాని సంస్థలలో ఉపాధి 2015-16లో 11.13 కోట్లుగా ఉండగా, 2022-23 నాటికి 10.96 కోట్లకు పడిపోయింది. ముఖ్యంగా రిజిస్టర్ కాని తయారీ రంగం సుమారు 54 లక్షల ఉద్యోగాలను కోల్పోయింది. ఉత్తర ప్రదేశ్, పశ్చిమ బెంగాల్, తమిళనాడు, కర్ణాటక మరియు ఆంధ్రప్రదేశ్ రాష్ట్రాలలో అసంఘటిత రంగ ఉపాధి తీవ్రంగా క్షీణించింది.పెద్ద నోట్ల రద్దు తర్వాత జీఎస్టీ అమలు, కోవిడ్ మహమ్మారి రావడంతో ఒకే బలహీనమైన సంస్థలపై వరుసగా మూడు దెబ్బలు పడ్డాయి. అయినప్పటికీ, వీటి ప్రభావాలను విడివిడిగా అంచనా వేయడానికి ఎలాంటి అధికారిక ప్రయత్నం జరగలేదు. నవంబర్ 8, 2016 నాటి నిర్ణయం జీడీపీపై చూపిన ప్రభావాన్ని అంచనా వేయడానికి తగినంత సమాచారం లేదని జనవరి 2017లో భారత ప్రధాన గణాంకవేత్త పేర్కొన్నారు. దశాబ్దం గడిచినా ప్రభుత్వం ఆ దిశగా కనీస ప్రయత్నం చేయలేదు.

డిజిటల్ ‘లాభాన్ని’ అంచనా వేయడం… డిజిటల్ చెల్లింపులలో వచ్చిన విప్లవాత్మక పెరుగుదలే పెద్ద నోట్ల రద్దుకు ప్రధాన విజయంగా చూపబడుతోంది. అక్టోబర్ 2026 నాటికి, యూపీఐ (UPI) రికార్డు స్థాయిలో రూ. 31.53 లక్షల కోట్ల విలువైన 25.47 బిలియన్ల లావాదేవీలను ప్రాసెస్ చేసింది. నగదు కొరత ఎక్కువగా ఉన్న జిల్లాల్లో ఇ-వాలెట్ల వాడకం స్థిరంగా పెరిగిందని ఆర్థికవేత్తలు నికోలస్ క్రౌజెట్, అపూర్వ్ గుప్తా, ఫిలిప్పో మెజ్జానోట్టి తమ అధ్యయనంలో గుర్తించారు. అయితే, నోట్ల రద్దుకు కొన్ని నెలల ముందే (ఏప్రిల్ 2016లో) యూపీఐ ప్రారంభమైంది. దీని విస్తరణకు చౌక డేటా, స్మార్ట్‌ఫోన్ల వినియోగం, ఆధార్ అనుసంధానిత ఖాతాలు మరియు మహమ్మారి పరిస్థితులు ప్రధాన కారణాలుగా నిలిచాయి.

ఇలాంటి ఆకస్మిక నిర్ణయాలు డిజిటల్ వినియోగంలో ఉన్న ప్రారంభ అంతరాలను మరింత పెంచుతాయని అదే పరిశోధకులు హెచ్చరించారు. సగటు యూపీఐ లావాదేవీ విలువ 2016-17లో సుమారు రూ. 3,900 ఉండగా, ఇప్పుడు రూ. 1,300కు తగ్గింది. అంటే, రోజువారీ చిల్లర చెల్లింపులను మాత్రమే డిజిటల్ మాధ్యమాలు అందిపుచ్చుకున్నాయి కానీ, సంపదను నిల్వ చేసే సాధనంగా ఉన్న నగదు స్థానాన్ని భర్తీ చేయలేకపోయాయి.

పన్నుల ఆధారం విషయంలోనూ ఇదే తరహా విశ్లేషణ అవసరం. ఆదాయపు పన్ను రిటర్న్‌లు దాఖలు చేసేవారి సంఖ్య 2015-16లో 3.91 కోట్ల నుండి 2024-25 నాటికి 8.56 కోట్లకు పెరిగింది. అయితే, ఈ పెరుగుదల జీఎస్టీ అమలు, డేటా మ్యాచింగ్, పటిష్టమైన నిబంధనల వల్ల సాధ్యమైంది. పైగా రిటర్న్‌లు దాఖలు చేసే వారందరూ పన్ను చెల్లింపుదారులు కాదు. నోట్ల రద్దు సమయంలో గుర్తించిన సుమారు 18 లక్షల అనుమానాస్పద డిపాజిటర్లపై జరిపిన విచారణలు ఏమయ్యాయనే దానిపై ఇప్పటికీ ప్రజలకు ఎలాంటి స్పష్టత లేదు.

సంస్థాగత వైఫల్యం…2023లో పెద్ద నోట్ల రద్దు నోటిఫికేషన్‌ను 4:1 మెజారిటీతో సమర్థిస్తూ, ఆ నిర్ణయం వెనుక ఉన్న లక్ష్యాలు నెరవేరాయా లేదా అనేది “అప్రస్తుతం” అని సుప్రీంకోర్టు పేర్కొంది. అయితే, భిన్నమైన తీర్పు వెలువరించిన జస్టిస్ బి.వి. నాగరత్న, కేవలం 24 గంటల్లో ముగించిన ఈ ప్రక్రియలో “ఆర్‌బిఐ స్వతంత్రంగా ఆలోచించలేదని” వ్యాఖ్యానించారు. ఇంతటి కీలక నిర్ణయాల విషయంలో పార్లమెంటును పక్కన పెట్టడం తగదని ఆమె అభిప్రాయపడ్డారు.

ఆర్థికాభివృద్ధిలో మూలధన పెట్టుబడులతో పాటు సంస్థాగత నాణ్యత, నిర్ణయాలు తీసుకునే వారి స్వాతంత్ర్యం, వాటిని తనిఖీ చేసే వ్యవస్థల జవాబుదారీతనం అత్యంత కీలకమని ఆర్థిక సాహిత్యం స్పష్టం చేస్తోంది. ఈ స్వాతంత్ర్యం, జవాబుదారీతనం రెండింటినీ విస్మరించినప్పుడు ఎలాంటి పరిణామాలు ఎదురవుతాయో డీమోనిటైజేషన్ నిరూపించింది.

సెంట్రల్ బ్యాంక్ బోర్డును కేవలం నామమాత్రంగా సంప్రదించి, అంతా జరిగిపోయాక పార్లమెంటుకు సమాచారం ఇచ్చారు. 28 రాష్ట్రాలు, 766కు పైగా జిల్లాలు తమ ప్రమేయం లేని ఒక పెను ఆర్థిక షాక్‌ను భరించాల్సి వచ్చింది. న్యూఢిల్లీలో తీసుకున్న ఒకే ఒక్క నిర్ణయానికి దేశవ్యాప్తంగా ఉన్న మండీలు, చిన్న వర్క్‌షాపులు భారీ మూల్యం చెల్లించుకున్నాయి.

సంస్థలు “వ్యక్తుల అలవాట్ల ద్వారా” రూపుదిద్దుకుంటాయని ఆర్థికవేత్త థోర్‌స్టీన్ వెబ్లెన్ పేర్కొనగా, సంస్థాగత మార్పు అనేది “క్రమంగా, తన చరిత్రకు లోబడి జరుగుతుంది” అని నోబెల్ గ్రహీత డగ్లస్ నార్త్ వాదించారు. కేవలం ప్రభుత్వ ప్రకటనల ద్వారా ఆర్థిక వ్యవస్థను రాత్రికి రాత్రే మార్చేయవచ్చని నమ్మేవారికి ఈ సిద్ధాంతాలు కనువిప్పు కలిగిస్తాయి. అర్ధరాత్రి వేళ కరెన్సీని రద్దు చేయవచ్చు కానీ, ప్రజల అలవాట్లను, నమ్మకాలను, అంచనాలను కాదు.

అందుకే పెద్ద నోట్ల రద్దు నగదు రహిత ఆర్థిక వ్యవస్థను కాకుండా, నగదుపై తగ్గని మక్కువతో కూడిన ఒక డిజిటల్ ఆర్థిక వ్యవస్థను మాత్రమే సృష్టించింది. నల్లధనానికి ఆశ్రయం కల్పించే వ్యవస్థలు 2016లో ఎక్కడ ఉన్నాయో, నేటికీ అక్కడే బలంగా నిలబడి ఉన్నాయి.

చివరగా దీని నుండి నేర్చుకోవాల్సిన లోతైన పాఠం ఒకటే—ప్రజాస్వామ్యంలో ఒక “సాహసోపేతమైన” సంస్కరణకు ఉండే చట్టబద్ధత, దానిని ఎంత రహస్యంగా అమలు చేశారనే దానిపై కాకుండా, దానికి ఎంత నిజాయితీగా జవాబుదారీతనం వహించారనే దానిపై ఆధారపడి ఉంటుంది. పదేళ్ల క్రితం ఆర్థిక ఆట నియమాలను కేవలం నాలుగు గంటల్లో తిరగరాశారు. ఒక దశాబ్దం గడిచినా, కీలక ఆర్థిక రంగాలు ఇప్పటికీ ఆ నిర్ణయం వెనుక ఉన్న అసలు నిజం ఏమిటో చెప్పమని ఎదురుచూస్తూనే ఉన్నాయి.