ఎస్.వై. ఖురైషీ, మాజీ సీఈసీ.
మదన్ బి. లోకూర్, సుప్రీంకోర్టు మాజీ న్యాయమూర్తి.
పాస్పోర్ట్ “కేవలం ఒక ప్రయాణ పత్రం” మాత్రమేనని, పౌరసత్వానికి రుజువు కాదని ఇటీవల కేంద్రం చేసిన ప్రకటనతో ఒక్కసారిగా కలకలం రేగింది. అయితే పౌరసత్వం అనేది పాస్పోర్ట్స్ చట్టం ద్వారా కాకుండా, 1955 పౌరసత్వ చట్టం ద్వారా నియంత్రిస్తున్నారని మాజీ విదేశాంగ కార్యదర్శి నిరుపమా రావు మనకు గుర్తు చేశారు. ఆ ప్రతిపాదన చట్టపరంగా అభ్యంతరకరం కాదు. అయినప్పటికీ, ఇది అసలు ప్రశ్నకు సమాధానం ఇవ్వదు: సార్వత్రిక పౌరసత్వ ధృవీకరణ పత్రాన్ని జారీ చేయని దేశంలో పాస్పోర్ట్ చట్టపరమైన, రాజ్యాంగ ప్రాముఖ్యత ఏమిటి?
దీనికి మూలం పాస్పోర్ట్స్ చట్టమే అయి ఉండాలి. ఆసక్తికరంగా, ప్రస్తుత చర్చలో చాలా భాగం పార్లమెంటు ఎంచుకున్న భాషనే విస్మరించింది. ఆ కాగా, చట్టం పీఠికలో “ఇది పాస్పోర్ట్లు, ప్రయాణ పత్రాల జారీకి, భారత పౌరులు, ఇతర వ్యక్తులు భారతదేశం నుండి బయలుదేరడాన్ని నియంత్రించడానికి ఉద్దేశించిన చట్టం అని పేర్కొన్నారు”. పాస్పోర్ట్ చట్టంలోని అనేక విభాగాలలో, రెండు విభిన్న పదబంధాలను ఉద్దేశపూర్వకంగా ఉపయోగించడాన్ని, అజాగ్రత్తగా చేసిన ముసాయిదాగా కొట్టిపారేయలేము.
పాస్పోర్ట్ నిస్సందేహంగా ఒక ప్రయాణ పత్రమే, కానీ ప్రయాణ పత్రం అంటే పాస్పోర్ట్ కానవసరం లేదు. శరణార్థులకు, దేశ పౌరసత్వం లేనివారికి, కొంతమంది విదేశీ జాతీయులకు బదులుగా ‘గుర్తింపు పత్రాలు’ వంటి పత్రాలను జారీ చేయవచ్చు.
పాస్పోర్ట్ను “కేవలం మరో ప్రయాణ పత్రం”గా తగ్గించడం అంటే, చట్టమే ఉద్దేశపూర్వకంగా గీసిన వ్యత్యాసాన్ని మసకబార్చడమే. భారత చట్టంలో పాస్పోర్ట్కు ఒక ప్రత్యేక స్థానం ఉండటానికి మరో కారణం కూడా ఉంది. అనేక దేశాల మాదిరిగా కాకుండా, భారతదేశం సార్వత్రిక పౌరసత్వ ధృవీకరణ పత్రాన్ని జారీ చేయదు. ప్రతి భారతీయుడికి జాతీయతను ధృవీకరిస్తూ అందించే ఒకే పత్రం ఏదీ లేదు; రిజిస్ట్రేషన్ వంటి పరిమిత సందర్భాలలో మాత్రమే పౌరసత్వ ధృవీకరణ పత్రాలు జారీ చేస్తారు. అత్యధిక సంఖ్యలో భారతీయుల వద్ద అటువంటి ధృవీకరణ పత్రం ఏదీ లేదు.
అందువల్ల, పౌరసత్వం అనేది సాధారణంగా జనన ధృవీకరణ పత్రాలు, ఓటర్ల జాబితాలు, పాస్పోర్ట్లు, పాఠశాల రికార్డులు వంటి అనేక అధికారిక రికార్డుల నుండి నిర్ధారిస్తారు. వీటిలో ప్రతి ఒక్కటీ దాని స్వంత ప్రయోజనాన్ని అందిస్తుంది, కానీ ఏదీ సార్వత్రికంగా నిశ్చయాత్మకమైనది కాదు. అయినప్పటికీ, పాస్పోర్ట్ జారీకి ముందు జరిగే ప్రక్రియల కారణంగా అది ప్రత్యేకంగా నిలుస్తుంది. పాస్పోర్ట్ జారీ చేసే ముందు, దరఖాస్తుదారు చట్ట ప్రకారం దానిని పొందేందుకు అర్హులని పాస్పోర్ట్ అధికార సంస్థ పత్రాల పరిశీలన, అవసరమైన చోట పోలీసు ధృవీకరణ ద్వారా నిర్ధారించుకోవాలి. భారత పౌరులు సాధారణంగా కలిగి ఉండే మరే ఇతర పత్రం కూడా జారీకి ముందు ఇంతటి పరిశీలనకు గురికాదు.
ఓటర్ల ఫోటో గుర్తింపు కార్డులు కూడా కేవలం పౌరులకు మాత్రమే జారీ చేస్తారు, కానీ ఆ ప్రక్రియ ప్రధానంగా ఓటర్ల జాబితా పరిధిలో చేసిన ప్రకటనలపై ఆధారపడి ఉంటుంది. పాస్పోర్ట్ అనేది ఒక ప్రత్యేకమైన, గణనీయంగా మరింత కఠినమైన ప్రక్రియను అనుసరిస్తుంది, ఎందుకంటే ఇది విదేశీ ప్రభుత్వాల ముందు దానిని కలిగి ఉన్నవారి జాతీయతను నిర్ధారించడానికి ఉద్దేశించింది.
ఆ అంతర్జాతీయ ప్రయోజనమే పాస్పోర్ట్ను ప్రత్యేకమైనదిగా చేస్తుంది. గణతంత్ర రాజ్యం తన పౌరులలో ఒకరిని అంతర్జాతీయ సమాజానికి పరిచయం చేసే సాధనం ఇదే. విదేశాలలో ఒక ఇమ్మిగ్రేషన్ అధికారికి భారతీయ పాస్పోర్ట్ను సమర్పించినప్పుడు, దానిని కలిగి ఉన్న వ్యక్తి భారత జాతీయత కలిగిన వ్యక్తిగా ప్రయాణించడానికి, భారత రాజ్యం రక్షణను కోరడానికి అర్హులని భారత ప్రభుత్వం చేసే ప్రాతినిధ్యాన్ని అది ప్రతిబింబిస్తుంది.
భారత పౌరులకు సాధారణంగా లభించే పత్రాలలో, పాస్పోర్ట్ అనేది ప్రభుత్వం చేసే అత్యున్నత స్థాయి అధికారిక ధృవీకరణను ప్రతిబింబిస్తుంది. అందుకే– పాస్పోర్ట్ కలిగిన వ్యక్తిని స్వేచ్ఛగా ప్రయాణించడానికి అనుమతించాలని, సహాయం, రక్షణ కల్పించాలని విదేశీ రాజ్యాలను అభ్యర్థించడం – కేవలం అలంకారప్రాయమైనవి కావు. అవి భారతదేశ సరిహద్దులకు ఆవల, గణతంత్ర రాజ్యానికి, దాని పౌరునికి మధ్య ఉన్న రాజ్యాంగ సంబంధాన్ని వ్యక్తీకరిస్తాయి.
సుప్రీం కోర్టు ఈ రాజ్యాంగ కోణాన్ని నేరుగా గుర్తించింది. పాస్పోర్ట్స్ చట్టం అమలులోకి రాకముందే సత్వత్ సింగ్ సాహ్నీ వర్సెస్ డి. రామరత్నం (1967) కేసులో, విదేశాలకు ప్రయాణించే హక్కు అనేది ఆర్టికల్ 21 ద్వారా హామీ ఇవ్వబడిన వ్యక్తిగత స్వేచ్ఛలో భాగమని కోర్టు తీర్పు పేర్కొంది. అదే సంవత్సరం పార్లమెంట్, కార్యనిర్వాహక విచక్షణాధికారాన్ని తొలగించి, దాని స్థానంలో ఒక చట్టబద్ధమైన చట్రాన్ని ప్రవేశపెట్టడం ద్వారా స్పందించింది.
ప్రస్తుత వివాదం రెండు విభిన్న ప్రశ్నలను కలగలిపి చూస్తున్నట్లు కనిపిస్తోంది. మొదటిది, ప్రతి న్యాయపరమైన విచారణలో పాస్పోర్ట్ పౌరసత్వానికి నిశ్చయాత్మకమైన రుజువా కాదా అనేది. స్పష్టంగా చెప్పాలంటే, అది కాదు; పౌరసత్వంపై నిజంగా వివాదం ఉన్నచోట సాక్ష్యాలను పరిశీలించే స్వేచ్ఛ న్యాయస్థానాలకు ఉండాలి. రెండవది, పాస్పోర్ట్ అనేది ఎలాంటి ప్రత్యేకమైన సాక్ష్య విలువ లేని, కేవలం మరొక ప్రయాణ పత్రం మాత్రమేనా అనే ప్రశ్న.
అది పూర్తిగా భిన్నమైన ప్రశ్న, దీనిపై శాసనబద్ధ వ్యవస్థ, పరిపాలనా పద్ధతి, రాజ్యాంగ న్యాయశాస్త్రం అన్నీ ఒకే దిశగా సూచిస్తున్నాయి. అందువల్ల, పాస్పోర్ట్ ఇతర అధికారిక పత్రాల కన్నా భిన్నమైన చట్టపరమైన స్థానాన్ని కలిగి ఉంటుంది.
అందువల్ల, పాస్పోర్ట్ను పౌరసత్వ ధృవీకరణ పత్రంగా వర్ణించడం సరికాదు, ఎందుకంటే చట్టం అటువంటి పదాన్ని ఉపయోగించదు. దానిని “కేవలం ఒక ప్రయాణ పత్రం” అని కొట్టిపారేయడం కూడా అంతే సరికాదు. నిజం ఈ రెండు తీవ్రతల మధ్యనే ఉంది. అంతర్జాతీయ ప్రయోజనాల కోసం, పాస్పోర్ట్ను కలిగి ఉన్న వ్యక్తి భారత పౌరుడిగా గుర్తించడానికి, అది ప్రభుత్వం యొక్క అత్యంత బలమైన అధికారిక సాక్ష్యంగా నిలుస్తుంది.
పార్లమెంటు తన పదాలను జాగ్రత్తగా ఎంచుకుంది. చట్టాన్ని అమలు చేసే బాధ్యత అప్పగించిన వారు కూడా అలాగే చేయాలి. ఎందుకంటే, గణతంత్ర రాజ్యం ఒక పాస్పోర్ట్పై తన ముద్ర వేసినప్పుడు, అది అంతర్జాతీయ ప్రయాణానికి అనుమతి ఇవ్వడం కంటే చాలా ఎక్కువ చేస్తోంది. ఇది తన సొంత పౌరులలో ఒకరికి ప్రపంచం ముందు అధికారికంగా హామీ ఇస్తోంది.
(ద వైర్ సౌజన్యంతో)
