భారతదేశవ్యాప్తంగా ఇటీవల జరుగుతున్న కూల్చివేత కార్యక్రమాలు పౌరసత్వం అసలు అర్ధం ఏమిటి? మైనారిటీ హక్కుల పరిరక్షణ పరిస్థితి ఏంటి? గృహ హక్కుల భద్రత, బలహీన వర్గాలపై పరిపాలనా యంత్రాంగం అదనపు అధికారాల వినియోగం వంటి అనేక ఆందోళనకరమైన ప్రశ్నలను లేవనెత్తుతున్నాయి.

ఆధునిక భారతదేశంలో ‘బుల్డోజర్’ ఒక తీవ్ర రాజకీయ ప్రతీకగా మారింది. ఒకప్పుడు నిర్మాణాలు, మౌలిక సదుపాయాల అభివృద్ధికి మాత్రమే పరిమితమైన ఈ యంత్రం, క్రమంగా ప్రభుత్వ భూముల్లో నివసించే నిరుపేదలను బలవంతంగా తొలగించే, ఇళ్లను నేలమట్టం చేసే సాధనంగా రూపాంతరం చెందింది. అక్రమ ఆక్రమణల తొలగింపు చర్యలుగా ప్రభుత్వాలు వీటిని సమర్థించుకుంటున్నప్పటికీ, దీని వెనుక మానవీయ కోణాలను పరిశీలించాల్సిన బాధ్యత అందరిపై ఉంది. ఇళ్లు కోల్పోయిన ప్రజల పరిస్థితి ఏమిటి? ఒక ప్రజాస్వామ్య ప్రభుత్వానికి వారి పట్ల ఉండాల్సిన బాధ్యతలు ఏమిటి? అనే ప్రశ్నలకు సమాధానం లభించడం లేదు.

వాస్తవాల విశ్లేషణ
ఈ ఏడాది అక్టోబర్, నవంబర్ నెలల్లో జరిగిన పరిణామాలు ఈ సమస్య తీవ్రతను కళ్లకు కడుతున్నాయి. అయితే, వివిధ ప్రాంతాల్లో జరిగిన తొలగింపు చర్యలకు, వాటి వల్ల ప్రభావితమైన వారి సంఖ్యకు మధ్య స్పష్టత ఉండటం ముఖ్యం. అస్సాంలో అక్టోబర్ 17-18 తేదీలలో జరిగిన చర్యల్లో 1,100 కంటే ఎక్కువ కుటుంబాలు ప్రభావితం కాగా, ధుబ్రిలో నవంబర్ 1న జరిగిన మరో ఘటనలో వందలాది కుటుంబాలు నష్టపోయాయి.

అస్సాం-పెద్ద ఎత్తున తొలగింపులు
భారీ ఎత్తున జరుగుతున్న ఈ తొలగింపు చర్యలకు అస్సాం ప్రధాన కేంద్రంగా నిలిచింది. అక్టోబర్ 17, 18 తేదీలలో అధికారులు నాగావ్, హోజాయ్, గోలాఘాట్ జిల్లాల్లోని రిజర్వ్ ఫారెస్ట్ ప్రాంతాలను లక్ష్యంగా చేసుకుని పెద్దఎత్తున కూల్చివేతలు చేపట్టారు. ‘స్క్రోల్’ నివేదిక ప్రకారం, ఆ రెండు రోజుల్లోనే 1,100 కంటే ఎక్కువ ముస్లిం కుటుంబాలు నిరాశ్రయులయ్యాయి. అక్టోబర్ 17న నాగావ్‌లో 336, హోజాయ్‌లో 152, గోలాఘాట్‌లో 59 కుటుంబాలతో సహా మొత్తం 547 కుటుంబాలు ప్రభావితమయ్యాయి. ఇక అక్టోబర్ 18న నాగావ్ జిల్లాలోని లుటుమారి లాంగ్‌జాప్ రిజర్వ్ ఫారెస్ట్‌లో ఏకంగా 600కు పైగా కుటుంబాల ఇళ్లను నేలమట్టం చేశారు. వీరిలో ఎక్కువ మంది బెంగాలీ మాట్లాడే ముస్లింలే ఉండటం గమనార్హం.

రక్షిత అటవీ భూమిని తిరిగి స్వాధీనం చేసుకోవడంలో భాగంగానే కోర్టు ఆదేశాల మేరకు ఈ చర్యలు చేపట్టినట్లు ప్రభుత్వం స్పష్టం చేసింది. ఇవన్నీ ఆక్రమణలేనని, చట్టపరమైన నిబంధనల ప్రకారమే నోటీసులు ఇచ్చి ఖాళీ చేయించామని అటవీ అధికారులు వాదించారు. ఈ చర్యలు ఏ ఒక్క మత వర్గాన్ని లక్ష్యంగా చేసుకుని చేసినవి కాదని మంత్రివర్గం వివరణ ఇచ్చింది. సెప్టెంబర్ 2, 2026న సుప్రీంకోర్టు పిటిషన్లను పరిష్కరించిన తర్వాతే లుటుమారి ఆపరేషన్ రెండో దశలో 563 కుటుంబాలపై చర్యలు తీసుకున్నట్లు తెలిపింది.

ధుబ్రిలో కొనసాగిన ఉద్రిక్తత
ఈ సంక్షోభానికి నవంబర్ 1న ధుబ్రి జిల్లాలో జరిగిన మరో ఘటన మరింత తీవ్రతను తెచ్చిపెట్టింది. గౌరీపూర్ రెవెన్యూ సర్కిల్ పరిధిలోని ఆలంగంజ్ ఏరియాలో సుమారు 650 బిఘాలు ప్రభుత్వ భూమిని ఖాళీ చేయించేందుకు యంత్రాంగం రంగంలోకి దిగింది. దాదాపు 800 బిఘాలలో నివసిస్తున్న 700 కుటుంబాలకు నోటీసులు ఇవ్వగా, ఈ ఆపరేషన్ కారణంగా దాదాపు 550 కుటుంబాలు (సుమారు 4,000 మంది) నిరాశ్రయులయ్యే ప్రమాదం ఏర్పడింది. దీనికోసం 50కి పైగా ఎక్స్‌కవేటర్లు, భారీ పోలీసు బలగాలను మోహరించడం పరిస్థితి తీవ్రతను తెలియజేస్తుంది. ఒక నివాసాన్ని కూల్చివేయడం అంటే కేవలం ప్రభుత్వ భూమి నుండి ఒక కట్టడాన్ని తొలగించడం మాత్రమే కాదు; అది ఒక కుటుంబం ఉనికికి ఉన్న భౌతిక పునాదిని నాశనం చేయడం.

ఢిల్లీ: అధికార నీడలో తొలగింపులు
చారిత్రాత్మక రేస్ కోర్స్ మసీదు, దాని ప్రక్కనే ఉన్న నివాస ప్రాంతాల చుట్టూ న్యూఢిల్లీలో జరుగుతున్న పరిణామాలు, ఈ సమస్య అస్సాం లేదా రాష్ట్ర ప్రభుత్వాలకే పరిమితం కాదని వెల్లడిస్తున్నాయి. అక్టోబర్ 2026లో, కేంద్ర ప్రభుత్వ భూ, అభివృద్ధి కార్యాలయం (L&DO) నిర్వహించే భూమిలోని నివాస ప్రాంతాలలో, రేస్ కోర్స్ రోడ్ ప్రాంతంలో ఖాళీ చేయించడం, కూల్చివేత కార్యకలాపాలు జరిగాయి.

ది ప్రింట్, ది ఇండియన్ ఎక్స్‌ప్రెస్ ప్రచురించిన నివేదికల ప్రకారం, ఈ తొలగింపు చర్య వల్ల ప్రక్కనే ఉన్న నివాస ప్రాంతాలలో నివసిస్తున్న దాదాపు 700 కుటుంబాలు ప్రభావితమయ్యాయి. భూమిని పునరుద్ధరించడానికి ఆ భూమి అవసరమని, అర్హులైన నివాసితులకు ప్రత్యామ్నాయ వసతి కల్పించామని అధికారులు తెలిపారు. అయితే, ఈ పునరావాస ఏర్పాట్లు వారి ప్రస్తుత జీవనోపాధులు, సామాజిక సంబంధాలు, నిత్యావసర సేవలకు ఉన్న దూరంపై ప్రశ్నలను లేవనెత్తాయి.

చారిత్రాత్మక రేస్ కోర్స్ మసీదు కూడా వివాదానికి కేంద్రంగా మారింది. స్వాతంత్య్రానికి పూర్వమే నిర్మితిమై, వారసత్వ సంపదగా గుర్తింపు పొందిన ఈ మసీదు, చుట్టుపక్కల ప్రాంతంలో కూల్చివేత కార్యకలాపాలు జరుగుతుండగా దాని నీటి, విద్యుత్ కనెక్షన్లు నిలిపివేయడంతో రగడ మొదలైంది. ఈ మసీదు నోటిఫైడ్ వక్ఫ్ ఆస్తి అని పేర్కొంటూ, ఢిల్లీ వక్ఫ్ బోర్డు ఆ సౌకర్యాలను పునరుద్ధరించాలని కోరింది. ఈలోగా, కొనసాగుతున్న కూల్చివేత పనుల వల్ల తలెత్తిన భద్రతాపరమైన ఆందోళనల కారణంగానే విద్యుత్ సరఫరా నిలిపివేత జరిగిందని కేంద్ర ప్రభుత్వం వాదించింది.

ఈ విషయం ఢిల్లీ హైకోర్టుకు చేరింది. అక్టోబర్ 29న, వక్ఫ్ బోర్డు విజ్ఞప్తిని పరిశీలిస్తున్న సమయంలో, నాలుగు వారాల పాటు మసీదుపై ఎల్&డిఓ బలవంతపు చర్యలు తీసుకోదని కేంద్రం హామీ ఇచ్చింది. పరిపాలనా చర్యలు మత సంస్థలకు, వారసత్వ కట్టడాలకు ముప్పు కలిగించినప్పుడు న్యాయ సమీక్ష జోక్యం చాలా ముఖ్యమైనది. చారిత్రాత్మకంగా ప్రాముఖ్యత ఉన్న ప్రదేశాల చుట్టూ భూసేకరణ చర్యలు చేపట్టినప్పుడు నివాసితులు, మత వర్గాలు ఎదుర్కొనే పెద్ద అనిశ్చితిని కూడా ఇది బహిర్గతం చేసింది.

ప్రభుత్వం ముందు కూల్చివేసి, ఆ తర్వాత పునరావాసం కల్పించవచ్చా?
ఈ పరిణామాల వెనుక ఉన్న ప్రధాన సమస్య, ప్రభుత్వాలకు ప్రజా భూములను తిరిగి స్వాధీనం చేసుకునే లేదా అడవులను రక్షించే అధికారం ఉందా లేదా అనేది కాదు. ఆ అధికారం వారికి ఉంది. అలాగే, ఆశ్రయం పొందే హక్కును, ప్రభుత్వానికి లేదా ఇతర చట్టబద్ధమైన యజమానులకు చెందిన భూమిని ఆక్రమించుకోవడానికి ఒక అనియంత్రిత అనుమతిగా కూడా భావించరాదు. పరిపాలనా అధికారాన్ని వినియోగించేటప్పుడు రాజ్యాంగపరమైన రక్షణలను, విధానపరమైన న్యాయాన్ని, ప్రభావితమైన వారి గౌరవాన్ని గౌరవిస్తుందా లేదా అన్నదే అసలు ప్రశ్న.

ఇక్కడే పునరావాసం అనే ప్రశ్న అనివార్యమవుతుంది. ప్రభుత్వాలు తరచుగా నోటీసులు, కోర్టు ఉత్తర్వులు, భూమి చట్టపరమైన హోదాను చూపిస్తూ కూల్చివేత చర్యలను సమర్థిస్తాయి. కానీ, ఒక నోటీసు జారీ చేసినంత మాత్రాన తగిన ప్రత్యామ్నాయాలు కల్పించారా, బలహీన కుటుంబాలను గుర్తించారా, పిల్లలు తమ విద్యను కొనసాగించగలరా లేదా, స్థానభ్రంశం చెందిన కార్మికులు తమ జీవనోపాధిని నిలుపుకోగలరా అనే ప్రశ్నలకు సమాధానం లభించదు. పునరావాసాన్ని కేవలం ఒక కుటుంబానికి దూరంగా ఒక గృహాన్ని అందించి, సమస్య పరిష్కారమైందని ప్రకటించడానికి కుదించలేము.

ఇంకా స్థిరత్వానికి సంబంధించిన ఒక పెద్ద ప్రశ్న కూడా ఉంది. ఆక్రమణలను తొలగించి, ప్రజా భూమిని పరిరక్షించడమే నిజమైన లక్ష్యం అయితే, ఆక్రమణదారుల మతం, భాష, ఆర్థిక స్థితి లేదా రాజకీయ పలుకుబడితో సంబంధం లేకుండా అవే ప్రమాణాలు వర్తించాలి. ప్రభుత్వం తన చర్యలు పక్షపాతపూరితమైన అమలు ద్వారా కాకుండా, పారదర్శకంగా అమలు చేయాలి. కేవలం బుల్డోజర్లను తీసుకురావడం ద్వారా ప్రభుత్వ చారిత్రక వైఫల్యాలను తుడిచిపెట్టలేము.

అంతిమంగా, ఈ ప్రశ్న భారత ప్రజాస్వామ్య స్వభావానికి సంబంధించినది. ఒక ప్రభుత్వం తన చట్టబద్ధతను కేవలం చట్టాలను అమలు చేసే సామర్థ్యం నుండి మాత్రమే కాకుండా, తమను తాము రక్షించుకోవడానికి అతి తక్కువ శక్తి ఉన్నవారిని కాపాడాలనే సంసిద్ధత నుండి కూడా పొందుతుంది. పేదల బాధలు, చారిత్రక పరిస్థితులు, ప్రాథమిక మానవ అవసరాలు వినబడకుండా పోతున్నప్పుడు, వారు ప్రభుత్వ పూర్తి శక్తిని ఎదుర్కోవలసి వస్తే, సమానత్వం గురించిన రాజ్యాంగ వాగ్దానానికి పెద్దగా అర్థం ఉండదు.

ఒక బుల్డోజర్ ఆక్రమిత భూభాగాన్ని కొన్ని గంటల్లోనే చదును చేయవచ్చు. నిరాశ్రయులైన ఒక కుటుంబం జీవితాన్ని పునర్నిర్మించడానికి సంవత్సరాలు, కొన్నిసార్లు తరాలు పట్టవచ్చు. పాఠశాలలు మూతపడిన పిల్లలు, ఉపాధి కోల్పోయిన కార్మికులు, సుపరిచిత పరిసరాల నుండి వెలివేయబడిన వృద్ధులు, నిరాశ్రయత వల్ల కలిగే అభద్రతతో పోరాడవలసిన మహిళలు – వీరందరినీ తిరిగి స్వాధీనం చేసుకున్న భూమికి సంబంధించిన అధికారిక లెక్కలలో అరుదుగా పేర్కొంటారు.

ఒక ప్రజాస్వామ్య ప్రభుత్వానికి నిజమైన కొలమానం, అది ఎంత సమర్థవంతంగా ఇళ్లను కూల్చివేస్తుందనేది కాదు, మానవ గౌరవానికి భంగం కలగకుండా భూమిపై ఉన్న పోటీ హక్కులను ఎంత బాధ్యతాయుతంగా పరిష్కరించగలదనేది. రాజ్యం భయానికి సాధనంగా మారడానికి రాజ్యాంగం అనుమతించదు. అభివృద్ధి, పర్యావరణ పరిరక్షణ, ఆస్తి చట్టాల అమలు అనేవి న్యాయానికి అనుకూలంగా ఉండాలి. రాజ్యాంగం కంటే బుల్డోజర్ ఎక్కువగా కనబడినప్పుడు, ప్రజాస్వామ్యమే శిథిలమైపోయే ప్రమాదాన్ని ఎదుర్కొంటుంది.